Kosta Rika’nın güney kesiminde, 1930’lu yıllarda tarım arazisi açma faaliyetleri sırasında rastgele bulunan ve Kolomb öncesi döneme ait olan taş küreler, üretim yöntemleri ve işlevleri hakkında kesin bilgilere ulaşılamadığı için arkeoloji camiasındaki gizemini sürdürmektedir. Ağırlıkları 15 tona kadar varan ve çapları iki metreden fazla olan 300’den fazla taş eser üzerinde koruma ve inceleme çalışmaları devam etmektedir.
TESADÜFEN BULUNDU
Küreler, 1930’larda United Fruit Company çalışanlarının Diquis deltası ve Cano Adası çevresindeki ormanlık alanları temizlediği esnada ortaya çıkmıştır. Yapılan arkeolojik incelemeler ve tarihlendirme çalışmalarının sonuçları, bu eserlerin MÖ 300 ile MS 800 arasındaki Aguas Buenas dönemine ve MS 1550 yılına kadar uzanan Chiriqui dönemine ait olduğunu göstermektedir. Bulgular, bu geleneğin Diquis kültürü tarafından uzun süre boyunca devam ettirildiğini ortaya koymaktadır.
Eserlerin çoğu, bölgedeki ocaklardan uzak mesafelerde bulunan gabro ve granodiyorit gibi sert magmatik kayaçlardan şekillendirilmiştir; yaklaşık iki düzine kadar olan bir grubun ise kireçtaşı ve kumtaşından yapıldığı belirlenmiştir. Metal aletlerin mevcut olmadığı bir dönemde taşların nasıl taşındığı veya pürüzsüz yuvarlak formların hangi tekniklerle elde edildiğine dair yazılı bir kaynak yoktur; uzmanlar, taşların vurma ve sürtme yöntemiyle aşamalı olarak şekillendirildiğini öne sürmektedir.
YAPILIŞ AMACI ÜZERİNE İNCELEMELER DEVAM EDİYOR
İlk keşfedildikleri zamanda koruma altına alınamayan pek çok küre, özel mülklere ya da kamu binalarına taşınarak özgün arkeolojik bağlamlarından koparıldı. Günümüzde Palmar Sur yakınlarındaki Finca 6 arkeolojik alanı, orijinal yerleşim düzenini koruyan iki küre hizalamasını barındırmaya devam etmektedir.
Bölgede gerçekleştirilen güncel koruma çalışmaları şu şekilde ilerlemiştir:
2014: Finca 6; Batambal, El Silencio ve Grijalba-2 alanlarıyla birlikte “Diquis Taş Küreleri ile Kolomb Öncesi Şeflik Yerleşimleri” adı altında UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır.
Kasım 2018: Kosta Rika Elektrik Enstitüsü, inşa edilmesi durumunda yerli arazileri ve kutsal arkeolojik bölgeleri su altında bırakacak olan 650 megavat kapasiteli El Diquís hidroelektrik santrali projesini iptal etmiştir.
Mart 2020: Terraba Nehri’nin taşkınları nedeniyle oluşan tortu baskısı altında kalan alanda, “A” (1,75 metre) ve “E” (1,58 metre) olarak adlandırılan iki ana küre restore edilmiştir.
Ekim 2025: Kosta Rikalı ve Meksikalı uzmanlardan oluşan ortak bir araştırma ekibi, tropikal iklimin etkileriyle bozulmalara maruz kalan nadir kireçtaşı üç küre üzerinde teknik konservasyon çalışması gerçekleştirmiştir.
Diquis kürelerinin yapılış amaçlarına dair somut bir belgenin olmaması nedeniyle bilim insanları bu eserleri bölgedeki açık hava sitlerinde ve müzelerde incelemeye devam etmektedir.
